Czy JPL należy do NASA? Jak studencka próba rakietowa z 1936 roku dała początek laboratorium NASA

Czym JPL jest dzisiaj

JPL określa się jako jedyny ośrodek badawczo-rozwojowy NASA finansowany przez rząd federalny (ang. Federally Funded Research and Development Center), prowadzony w imieniu agencji przez Caltech. Innymi słowy: NASA wyznacza misje i za nie płaci, a laboratorium zarządza Kalifornijski Instytut Technologii. Zajmuje około 68 hektarów obok miejsca swoich pierwszych prób rakietowych, na skraju Pasadeny. To, co buduje i obsługuje – łaziki marsjańskie, Voyagery, Deep Space Network – opisujemy na stronie Instytuty.

Taki układ to spadek po historii. Gdy w 1958 roku powstała NASA, JPL już istniało, już należało do Caltechu i miało za sobą ponad dwadzieścia lat pracy nad rakietami.

Halloween 1936 w Arroyo Seco

W połowie lat trzydziestych Frank Malina był doktorantem Theodore’a von Kármána, urodzonego na Węgrzech dyrektora Laboratorium Aeronautycznego Guggenheima przy Caltechu (GALCIT), który wspierał jego zainteresowanie rakietami. Do Maliny dołączyli dwaj pasjonaci rakiet z Pasadeny: Jack Parsons, samouk w dziedzinie materiałów wybuchowych, i uzdolniony technicznie Ed Forman, a później także doktoranci Apollo M. O. Smith i Hsue-Shen Tsien. Na Caltechu grupę nazywano „Oddziałem Samobójców” (ang. Suicide Squad).

Potrzebowali miejsca, gdzie rakieta mogła bezpiecznie zawieść, i wybrali Arroyo Seco – suchy jar na północ od stadionu Rose Bowl, powyżej zapory Devil’s Gate. 31 października 1936 roku po raz pierwszy przetestowali tam silnik rakietowy na alkohol. Nie poszło gładko. Według historyka JPL Erika Conwaya trzy pierwsze próby się nie udały, bo gasł prochowy lont; za czwartym razem silnik zapalił się, ale zapalił się też przewód tlenowy, który zaczął miotać się po ziemi jakieś 12 metrów od zespołu. Nikt nie ucierpiał, zawory zadziałały, ale pomiarów ciągu nie udało się uzyskać.

Na kampusie doświadczenia nie budziły zachwytu. Wyciek paliwa rakietowego pokrył rdzą metalowe powierzchnie w całym budynku Guggenheima, a później eksplodowało stanowisko pomiarowe przymocowane do jego zewnętrznej ściany i uszkodziło budynek. Grupa przeniosła prace poza kampus, do Arroyo Seco.

Od studenckiego projektu do laboratorium armii

Przełomem okazało się zainteresowanie wojska. Henry „Hap” Arnold, dowódca Korpusu Powietrznego Armii USA, odwiedził GALCIT w 1938 roku, a w 1939 roku Narodowa Akademia Nauk – z Arnoldem w tle – przyznała grupie 1000 dolarów, a potem kolejne 10 000, na rakiety pomagające ciężkim samolotom startować z krótkich pasów. Był to tzw. start wspomagany rakietowo (ang. jet-assisted take-off, JATO). 12 sierpnia 1941 roku porucznik Homer Boushey wykonał na lotnisku March Field pierwszy lot ze startem wspomaganym, samolotem Ercoupe, a w kwietniu 1942 roku rakiety JATO poderwały w powietrze ważący około 9 ton bombowiec Douglas A-20. Von Kármán i Malina założyli firmę Aerojet, która miała produkować te silniki.

Gdy armia poprosiła von Kármána o analizę niemieckiego programu rakiet V-2, w propozycji zespołu z 1943 roku po raz pierwszy pojawiła się nazwa „Jet Propulsion Laboratory”. W 1944 roku prace zaczął finansować Korpus Uzbrojenia Armii, a w czerwcu 1944 roku GALCIT Project Number One oficjalnie stał się Laboratorium Napędu Odrzutowego. W 1945 roku pracowało tu blisko 300 osób. Od końca 1944 roku laboratorium testowało na pustyni Mojave małe, niekierowane pociski „Private”, a w maju 1947 roku po raz pierwszy wystrzeliło kierowany pocisk Corporal.

1958: satelita i nowy właściciel

31 stycznia 1958 roku JPL i Agencja Rakiet Balistycznych Armii wyniosły na orbitę Explorera 1, pierwszego udanego amerykańskiego satelitę. Jego główny instrument, licznik Geigera zbudowany przez Jamesa Van Allena, odkrył pasy promieniowania uwięzionego wokół Ziemi. JPL nazywa go pierwszym eksperymentem w kosmosie.

NASA rozpoczęła działalność w październiku 1958 roku. Dwa miesiące później, 3 grudnia 1958 roku, JPL przeszło spod jurysdykcji armii do nowej, cywilnej agencji kosmicznej. Od tego czasu budowało sondy robotyczne do badania innych światów: misje Ranger i Surveyor na Księżyc, Marinera 2, który w 1962 roku jako pierwsza sonda przeleciał obok innej planety i przesłał dane, oraz Marinera 4, pierwszą udaną misję na Marsa w 1965 roku. Jak dziś wybiera się i buduje misje, wyjaśniamy na stronie Od propozycji do startu.

Trzy częste nieporozumienia

„JPL założyła NASA”. Nie: laboratorium jest o 22 lata starsze od NASA i dołączyło do agencji jako istniejąca instytucja.

„JPL to ośrodek NASA jak każdy inny”. Niezupełnie: to jedyny ośrodek badawczo-rozwojowy NASA finansowany przez rząd federalny, a prowadzi go uczelnia – Caltech – a nie bezpośrednio agencja.

„Napęd odrzutowy to silniki odrzutowe samolotów”. W przypadku JPL chodziło o rakiety: pierwszymi wyrobami laboratorium były silniki rakietowe wspomagające start, a potem pociski z napędem rakietowym. Nazwa została, choć praca przeniosła się na badanie planet.

Dziewięćdziesiąt lat później

31 października 2026 roku JPL obchodziło 90-lecie, licząc od pierwszego odpalenia silnika w Arroyo Seco (stan na 3 listopada 2026 r.). Suche koryto, w którym „Oddział Samobójców” ustawił swój silnik, wciąż sąsiaduje z laboratorium, a miejsce Pasadeny w tej historii opisujemy na stronie Miasto i region. Jedno z najtrudniejszych codziennych zadań laboratorium – sprowadzanie danych z Marsa – wyjaśnia artykuł Jak łaziki marsjańskie wysyłają dane na Ziemię?